dinsdag, oktober 04, 2005

Hypnerotomachia Poliphili


Waarom is Kattenbroek (een van de nieuwere wijken in Amersfoort) uniek? Sommigen zullen zeggen dat het de mix is tussen bouw- en leefstijlen, en de diverse achtergrond van de bewoners. Wat velen echter niet weten is dat de identiteit van Kattenbroek is gebaseerd op een eeuwenoud boek. Volgens sommigen (bibliofielen) het mooiste boek tot nu toe: de Hypnerotomachia Poliphili.


" 500 jaar geleden schreef Francesco Colonna een kunstmanifest in romanvorm: de Hypnerotomachia Poliphili. Het boek beschrijft de gedroomde reis van Poliphilo, die via een bos, een vallei, dwaalwegen, paradijselijke tuinen en een onderaardse crypte, uiteindelijk arriveert op het eiland Cythera, waar Venus de scepter zwaait.

Door de eeuwen heen hebben talloze kunstenaars en architecten zich laten inspireren door Polipholo's droom en niet niet de minsten: als we de betreffende literatuur moeten geloven hadden Bramante's stedebouwkundige opzet voor het Sinter Pietersplein in Rome, Piranesi's Carceri, Giorgione's schilderij La Tempesta en misschien ook de tuinen van Bomarzo er anders uitgezien zonder Francesco Colonna. Het boek verhaalt over een onmogelijke liefde. Niets doet de pen zo vloeien als een bloedend hart. De trieste passie van de schrijver, Francesco Colonna, deed hem een hele nieuwe wereld creëren. In het werkelijke leven was er geen plaats voor zijn liefde. Daarom schiep hij een nieuwe wereld, waarin zijn liefde plaats kon vinden. Een wereld in woord en beeld, want het boek is verluchtigd met schitterende houtsneden die een parallel verhaal vertellen.

Als het verhaal begint treffen we de hoofdpersoon aan in zijn bed na een doorwaakte nacht, slechts vergezel door insomnia en vol van het gemis van zijn beminde Polia. Uiteindelijk valt hij toch in slaap en droomt over zijn liefdesstrijd.

De schrijver kon zijn liefde niet delen met haar die hij het eerst beoogde dus deelde hij het mede aan de hele wereld, aan iedereen die het lezen wil. De liefde voor haar leidde bij Francesco Colonna tot de liefde van velen: iedereen moet hem immers wel bewonderen om zijn tour de force. Dit is een boek dat getuigt van een ongelooflijke toewijding en eruditie. Zijn liefde waardig.

Overigens beperken de meeste 'lezers' zich tot de houtsneden. Het is namelijk geen geringe opgave om je door dit boek heen te worstelen. Het is geschreven in het volgare, Italiaans van vijftiende eeuwse signatuur, verrijkt met Grieks, Latijn, Hebreeuws en Arabisch. Hypnerotomachia Poliphili betekent 'de strijd van Poliphilo om liefde, in een droom'. De gedroomde reis is niet alleen voor Poliphilo, de hoofdpersoon in het boek, een inwijding in het rijk der liefde, kunst en kennis; ook de lezer krijgt dit alles niet cadeau. De gecompliceerde titel wijst vooruit naar een boek vol mysterie en verborgen betekenis. Veel houtsneden verbeelden raadselachtige hiëroglyfen. De auteur geeft zijn naam slechts prijs in een acrostichon: de optelsom van de eerste letters van alle hoofdstukken geven zijn identiteit weer en de mededeling dat hij zoveel van Polia hield.

Het boek verhaalt van de angstige ontmoetingen met een draak en een wolf; van grenzeloos, niet te temperen verlangen; van de vereniging van Poliphilo en Polia (o, zoete triomf van droom en fictie) en de boottocht die hen beiden uiteindelijk navigeert naar een lieflijk eiland, alwaar hun liefde bezegeld wordt door Venus zelf, die onthuld wordt in een fontein. Het verhaal van de droom eindigt als Polia Poliphilo wakker kust.


Polia & Polifilo in het Nymphaeum.



Dit boek is één van de eerste gedrukte boeken, een incunabel en een verzamelstuk van musea. Uitgegeven bij de vermaarde Aldo Manuzio (Aldus Manutius) in Venetie en voorzien van een mooie en voor die tijd moderne typografie.


De schrijver gaat zich te buiten aan een verzameling van superlatieven. Alles wat hij Poliphilo op zijn gedroomde reis laat tegenkomen, is gemaakt van het glanzendste marmer, het beste van het beste, mooier dan alles waar Plinius ooit van verhaalde. Het gras was nergens groener; de wind is allerzachtst en bomen werden nimmer in kunstiger vormen bedwongen. De wereld die Poliphilo zag in zijn droom en waarvan Colonna getuigt in zijn boek, is het meest bijzondere dat iemand ooit aanschouwde, hoorde, proefde, voelde of rook, net zoals Polia dat was. Poliphilo's zintuigen en met hem die van de schrijver, zijn door de liefde tot het uiterste geprikkeld. De beschrijvingen zijn eindeloos. Met veel liefde worden de landschappen beschreven, waar Poliphilo's tocht hem doorheen voert. Hij onderzoekt de bouwwerken die hij passeert en bezoekt en detail: hij meet ze op tot en met het kleinste venster. Tientallen gebouwen beschrijft hij: torens, tempels en onderaardse crypten, inclusief opschriften. Hij bezingt tuinen waar hij baadt met nimfen en wordt natgespoten door een Manneke Pis avant la lettre. Automata en fonteinen, die nog eeuwen een belangrijke inspiratie zouden vormen voor de tuinkunst, passeren de revue. Francesco Colonna beschrijft honderden botanische varianten. Hij laat triomftochten over de pagina's bewegen waar, ter vergelijk, de goddelijke liefdes van Zeus aan het oog voorbijtrekken. (afb.1) Hij schildert de schoonheid van vele nimfen en wijdt uit over hun kleding, hun haarspelden, hun borsten en zelfs de interval ertussen. Niets is hem teveel.

Deze reconstructie van een droom is in feite de creatie van een wereld als bouwwerk, waar zijn liefde samenvalt met de nieuwe werkelijkheid van het boek. Hij beschrijft het omdat hij het niet heeft beleefd. Maar als het er staat, bestaat het. En het staat gedrukt, als incunabel zelfs zo ongeveer voor het eerst.

Francesco Colonna heeft de anatomie van de melancholie beschreven en verbeeld. In het verhaal en in de afbeeldingen. Een dertigtal houtsneden varieert op het thema festina lente, 'make haste slowly', zoals Shakespeare schreef. We zien een schildpad uitgerust met vleugels en een dolfijn verslingerd om een anker -tevens het beeldmerk van de uitgeversnegotie van Manuzio. Snelheid, gepaard aan traagheid. Festina lente is het belangrijkste kenmerk van de melancholie; de miskende liefde -de gestokte beweging van de bewogen minnaar- haar belangrijkste oorzaak. Die dwingt tot introspectie, tot onderzoek: tot het opmeten van de lege ruimte in het hart en, uiteindelijk, tot creatie."

(Auteur: Renée Borgonjen, http://www.let.leidenuniv.nl/Arthis/website/mijlpalen/poliphili.html)

Een van de bestsellers van 2004 was " Een Venetiaans Geheim" van Ian Caldwell & Dustin Thomason. Een soort kruising tussen Dan Brown, Umberto Eco en Donna Tartt.

In dit boek staat de Hypnerotomachia centraal in een thriller op de campus van Princeton University. Boek is bij mij te leen. Leuk om te ontdekken en lezen over het concept achter de wijk waarin je woont!

In ieder geval een soort van geruststelling om te weten dat je niet in een gedachteloos neerplempte Vinex wijk met pre-fab Bouwfonds huisjes woont. Getuige de wekelijkse rondleidingen heeft deze wijk ook na 10-15 jaar nog niets van zijn belang voor de stedelijke ontwikkeling in Nederland verloren.